Co to są dzikie pszczoły

Pojęciem „dzikie pszczoły” określamy wszystkie gatunki pszczół z nadrodziny Apoidea z wyjątkiem pszczoły miodnej. Termin ten nie ma znaczenia w systematyce biologicznej, stosowany jest potocznie. Większość dzikich pszczół prowadzi samotny tryb życia, jednak sposób życia i gniazdowania części pszczół przypomina społeczeństwa, jakie występują u pszczoły miodnej (do tej grupy należą pseudosmukliki i trzmiele).

W Polsce żyje około 450 gatunków dzikich pszczół. Na świecie około 20 000, ale wiele gatunków prawdopodobnie nie zostało jeszcze zbadanych. Pomimo znacznej liczby prac, dane o rozmieszczeniu i składzie gatunkowym pszczół w Polsce są niepełne. Wynika to głównie z nierównomiernego zbadania poszczególnych części kraju, ponadto występowanie wielu gatunków wykazanych dawniej wymaga potwierdzenia. Dotychczasowe informacje o pszczołach w Polsce pochodzi w dużej mierze z prac powstałych przed półwieczem lub jeszcze wcześniej. Trudności identyfikacyjne sprawiły, że szczególnie w przeszłości popełniano wiele błędów. Sprawdzenia zatem wymagają zwłaszcza starsze kolekcje. W Polsce stwierdzono do tej pory ponad 450 gatunków (BANASZAK 1991). [1]

Specjaliści i niewybredni oblatywacze

Pszczoły silnie związane są z kwiatami. Czerpią z nich pokarm zarówno dla siebie, jak i potomstwa. Ze względu na różny stopień przywiązania do określonych rodzin czy konkretnych roślin, wśród pszczół wyróżnić możemy gatunki:

  • poliektyczne – korzystają z kwiatów roślin należących do różnych rodzin, dzięki czemu mogą być aktywne przez dłuższy czas w roku, np. murarka ogrodowa (Osmia bicornis)
  • oligolektyczne – zależące od jednego gatunku lub rodzaju roślin, stąd zależne od czasu kwitnienia roślin, które oblatują, np. obrostka letnia (Dasypoda hirtipes).
  • monolektyczne – najbardziej wyspecjalizowane gatunki zbierające pyłek z jednego gatunku lub rodzaju rośliny, np. lepiarka wrzosowa (Colletes succinctus).

Murarka żmijowcowa (Hoplitis adunca) związana jest ze żmijowcem (Echium vulgare) (fot. własna)

Jak wyglądają dzikie pszczoły

Dzikie pszczoły bardzo różnią się wyglądem, kolorem, wielkością (od kilku milimetrów do nawet 3 cm). Niektóre można pomylić z osami, niektóre są włochate jak misie a jeszcze inne – zupełnie łyse. Mimo znacznych czasami różnic ciężko je zidentyfikować i wskazana jest pomoc specjalisty.

Dzikie pszczoły: pszczolinka i pseudosmuklik
Zróżnicowanie pszczół pod względem rozmiaru jest bardzo duże. Na zdjęciu samiec pszczolinki (Andrena), poniżej pseudosmuklik (Lasioglossum) (fot. własna)

Poniższa galeria prezentuje zróżnicowanie w wyglądzie.

Andrena helvola
Pszczolinka owocowa (Andrena helvola) (fot. własna)
Hylaeus variegatus
Samotka czerwonawa (Hylaeus variegatus) (fot. własna)
Epeolus variegatus
Mamrzyca północna (Epeolus variegatus) (fot. własna)
Dasypoda hirtipes
Obrostka letnia (Dasypoda hirtipes) (fot. własna)
Porobnica wiosenna (Anthophora plumipes)
Porobnica wiosenna (Anthophora plumipes) (fot. własna)
Pszczolinka ruda (Andrena fulva)
Pszczolinka ruda (Andrena fulva) (fot. własna)
Pszczolinka brunetka (Andrena pilipes)
Pszczolinka brunetka (Andrena pilipes) (fot. własna)
Smuklik złotawy (Halictus subauratus)
Smuklik złotawy (Halictus subauratus) (fot. własna)

Kiedy możemy spotkać dzikie pszczoły?

Podczas sezonu wegetacyjnego fauna gatunkowa pszczół zmienia się. W związku z tym wyróżniamy trzy grupy pszczół:

  • wczesnowiosenne – kiedy średnia dobowa temperatura przekracza 8°C a w słońcu osiąga przynajmniej 20°C. Pojaw pierwszych pszczół następuje mniej więcej już pod koniec marca lub na początku kwietnia, np. lepiarka wiosenna (Colletes cunicularius ), pszczolinka pospolita (Andrena flavipes).
  • późnowiosenne – okres przejściowy – trwający od końca maja do początku lipca, kiedy średnia dobowa temperatura przekracza 10°C.
  • letnie – kiedy średnia temperatura dobowa osiąga 15°C. Jest to najbogatszy w gatunki okres wegetacyjny pszczół.

Niektóre gatunki występują przez cały okres wegetacyjny, ponieważ pojawia się ich drugie pokolenie.

Pierwsze wiosenne spotkania – samiec pszczolinki pospolitej (Andrena flavipes) (fot. własna)

Miejsca gniazdowania

Większość pszczół dzikich gniazduje w ziemi. Niektóre pszczoły wybierają do tego płaskie tereny nieporośnięte roślinnością, inne – środowiska krawędziowe (strome skarpy) lub martwe drewno, puste łodygi czy otwory w drewnie.
Są też gatunki, które zaskakują sposobem życia, zakładając gniazda jedynie w muszlach czy wykładając miejsca lęgu płatkami kwiatów.

Murarka makowa (Hoplitis papaveris)
Murarka makowa (Hoplitis papaveris) – buduje gniazda z płatków kwiatów (fot. własna)
Murarka muszlówka (Osmia aurulenta)
Murarka muszlówka (Osmia aurulenta) – zakłada gniazdo w muszlach ślimaków (fot. własna)
rożyca błękitnawa (Ceratina cyanea)
Kilkumilimetrowa rożyca błękitnawa (Ceratina cyanea) zakładająca gniazda w suchych łodygach (fot. własna)
Miesierka niedopaska (Megachile versicolor)
Miesierka niedopaska (Megachile versicolor) wyściełająca gniazdo kawałkami wyciętych liści (fot. własna)

Cykl życia

Zdecydowana większość dzikich pszczół to pszczoły samotne. Taki tryb życia prowadzą: lepiarkowate (Colletidae), miesierkowate (Megachilidae), większość pszczolinkowatych (Andrenidae) i smuklikowatych (Halictidae).

Ponieważ dzikie pszczoły żyją zaledwie kilka tygodni, samica po wykluciu się zostaje zapłodniona przez czekające już na nią samce i od razu rozpoczyna budowę gniazda. Samica każde jajko po oprowiantowaniu mieszaniną pyłku i nektaru zmyka w komorze zatyczką z przeżutych części roślin, kawałków liści, gliny, piasku, małych kamieni lub żywicy drzewnej. Samice i samce zimują przeważnie jako poczwarki i wychodzą na wiosnę przyszłego roku i cykl się powtarza.

Gniazdo dzikiej pszczoły
Gniazdo murarki ogrodowej (Osmia bicornis). Widać jajko, pyłek i przegrody zbudowane z gliny (fot. własna)
Gniazdo dzikiej pszczoły
Gniazdo miesierki niedopaski (Megachile versicolor). Widać komory zbudowane z materiału roślinnego wycinanego żuwaczkami przez pszczoły (fot. własna)
Gniazdo dzikiej pszczoły
Zamknięcie wejścia gniazda z gliny (murarka ogrodowa) (fot. własna)
Gniazdo dzikiej pszczoły
Zamknięcie wejścia gniazda z materiału roślinnego (miesierka niedopaska) (fot. własna)
Gniazdo dzikiej pszczoły
Zamknięcie wejścia gniazda z gliny, piasku, drewna (murarka żmijowcowa) (fot. własna)
Gniazdo dzikiej pszczoły
Zamknięcie wejścia z papki roślinnej – murarka rzepakowa (Osmia brevicornis) (fot. własna)

Tutaj więcej przykładów zatyczek gniazd.

Kukułki – pasożyty gniazdowe

Wśród dzikich pszczół znajdziemy również pasożytnicze kukułki. Same nie budują komór lęgowych, natomiast specjalizują się w wykorzystywaniu obcych gniazd do hodowania własnego potomstwa. Wykorzystują sytuację, gdy pszczoła szuka pyłku i umieszczają jajo w komórce lęgowej. Larwy kukułki żywią się pyłkiem zamiast larw żywiciela, które po wykluciu umierają po prostu z głodu. Pszczoły pasożytnicze często odwiedzają te same rośliny, co ich pszczoły żywicielskie. Przykładami pszczół-kukułek są: ścieski (Coelioxys), nęczyny (Sphecodes), czy koczownice (Nomada).

Nęczyn lepiarkowiec  (Sphecodes albilabris)
Nęczyn lepiarkowiec (Sphecodes albilabris) – podrzuca swoje jajka lepiarce wiosennej i pszczolinkom (fot. własna)
Koczownica lucernówka (Nomada fucata)
Koczownica lucernówka (Nomada fucata)- korzysta z gniazd pszczolinki pospolitej (fot. własna)
Ścieska niedopaska (Coelioxys inermis)
Ścieska niedopaska (Coelioxys inermis) – pasożyt gniazd niektórych miesierek (fot. własna)
Koczownica żółtoplamka (Nomada goodeniana)
Koczownica żółtoplamka (Nomada goodeniana) – pszczolinki piaskowej, pszczolinki wierzbowo-mniszkowej, pszczolinki niebieskawej i in. (fot. własna)

Co zagraża dzikim pszczołom?

Problemem dzikich pszczół jest ich bardzo niska reproduktywność. Oprócz kurczenia się miejsc oferujących bazę pokarmową, chemizacji rolnictwa, coraz mniej jest siedlisk, w których miałyby one odpowiednie miejsca gniazdowania.


Oznaczenie owadów ze zdjęć:
Darek ogrodnik