Co to są dzikie pszczoły

Pojęciem „dzikie pszczoły” określamy wszystkie gatunki pszczół z nadrodziny Apoidea z wyjątkiem pszczoły miodnej. Termin ten nie ma znaczenia w systematyce biologicznej, stosowany jest potocznie. Większość dzikich pszczół prowadzi samotny tryb życia, jednak sposób życia i gniazdowania części pszczół przypomina społeczeństwa, jakie występują u pszczoły miodnej (do tej grupy należą pseudosmukliki i trzmiele).

W Polsce żyje ponad 450 gatunków dzikich pszczół. Na świecie około 20 000, ale wiele gatunków prawdopodobnie nie zostało jeszcze zbadanych. Pomimo znacznej liczby prac, dane o rozmieszczeniu i składzie gatunkowym pszczół w Polsce są niepełne. Wynika to głównie z nierównomiernego zbadania poszczególnych części kraju, ponadto występowanie wielu gatunków wykazanych dawniej wymaga potwierdzenia. Dotychczasowe informacje o pszczołach w Polsce pochodzi w dużej mierze z prac powstałych przed półwieczem lub jeszcze wcześniej. Trudności identyfikacyjne sprawiły, że szczególnie w przeszłości popełniano wiele błędów. Sprawdzenia zatem wymagają zwłaszcza starsze kolekcje. W Polsce stwierdzono do tej pory ponad 450 gatunków (BANASZAK 1991). [1]

Specjaliści i niewybredni oblatywacze

Pszczoły silnie związane są z kwiatami. Czerpią z nich pokarm zarówno dla siebie, jak i potomstwa. Ze względu na różnorodność gatunków dzikich pszczół, także stopień przywiązania do określonych rodzin czy konkretnych roślin jest różny.

Murarka żmijowcowa (Hoplitis adunca)
Murarka żmijowcowa (Hoplitis adunca) związana jest ze żmijowcem (Echium vulgare) (fot. własna)

Wśród dzikich pszczół są gatunki, które korzystają z kwiatów roślin należących do różnych rodzin, dzięki czemu mogą być aktywne przez dłuższy czas w roku, np. murarka ogrodowa (Osmia bicornis). Jednak są też takie, które wyspecjalizowały się w zbieraniu pyłku z jednego gatunku lub rodzaju rośliny, np. murarka nakamionka (Hoplitis anthocopoides).

Jak wyglądają dzikie pszczoły

Dzikie pszczoły bardzo różnią się wyglądem, kolorem, wielkością (od kilku milimetrów do nawet 3 cm). Niektóre można pomylić z osami, niektóre są włochate jak misie a jeszcze inne – zupełnie łyse. Mimo znacznych czasami różnic ciężko je zidentyfikować i wskazana jest pomoc specjalisty.

Dzikie pszczoły: pszczolinka i pseudosmuklik
Zróżnicowanie pszczół pod względem rozmiaru jest bardzo duże. Na zdjęciu samiec pszczolinki (Andrena), poniżej pseudosmuklik (Lasioglossum) (fot. własna)
Dzikie pszczoły
Galeria prezentuje zróżnicowanie w wyglądzie.

Różne warianty kolorystyczne
Niektóre pszczoły w obrębie gatunku mają różne odmiany kolorystyczne, np. porobnica wiosenna (Anthophora plumipes).

Porobnica wiosenna (Anthophora plumipes)
Porobnica wiosenna (Anthophora plumipes) i jej rzadszy ciemny wariant kolorystyczny (fot. własna)

Zmiana wyglądu związana z wiekiem pszczoły
Pszczoły wraz z biegiem czasu tracą kolory, blakną od słońca, wycierają włoski (Wyblakłe od słońca).

Obrostka letnia (Dasypoda hirtipes)
Samiec obrostki letniej (Dasypoda hirtipes) – po lewej świeży osobnik, po prawej – wyblakły od słońca (fot. własna)

Tutaj zdjęcia różnych gatunków dzikich pszczół.

Kiedy możemy spotkać dzikie pszczoły?

Podczas sezonu wegetacyjnego fauna gatunkowa pszczół zmienia się. W związku z tym wyróżniamy trzy grupy pszczół:

  • wczesnowiosenne – kiedy średnia dobowa temperatura przekracza 8°C a w słońcu osiąga przynajmniej 20°C. Pojaw pierwszych pszczół następuje mniej więcej już pod koniec marca lub na początku kwietnia, np. lepiarka wiosenna (Colletes cunicularius), pszczolinka pospolita (Andrena flavipes).
  • późnowiosenne – okres przejściowy – trwający od końca maja do początku lipca, kiedy średnia dobowa temperatura przekracza 10°C.
  • letnie – kiedy średnia temperatura dobowa osiąga 15°C. Jest to najbogatszy w gatunki okres wegetacyjny pszczół.

Niektóre gatunki występują przez cały okres wegetacyjny, ponieważ pojawia się ich drugie pokolenie.

Pszczolinka pospolita (Andrena flavipes)
Pierwsze wiosenne spotkania – samiec pszczolinki pospolitej (Andrena flavipes) (fot. własna)

Miejsca gniazdowania

Większość pszczół dzikich gniazduje w ziemi. Niektóre pszczoły wybierają do tego płaskie tereny nieporośnięte roślinnością, inne – środowiska krawędziowe (strome skarpy) lub martwe drewno, puste łodygi czy otwory w drewnie.
Są też gatunki, które zaskakują sposobem życia, zakładając gniazda jedynie w muszlach czy wykładając miejsca lęgu płatkami kwiatów.

Miejsca gniazdowania dzikich pszczół
Miejsca gniazdowania dzikich pszczół (fot. własna)
Murarka makowa (Hoplitis papaveris)
Murarka makowa (Hoplitis papaveris) – zakłada gniazda w ziemi. Buduje gniazda z płatków kwiatów (fot. własna)
Pszczolinka małogłowa (Andrena barbilabris)
Pszczolinka małogłowa (Andrena barbilabris) gniazduje w ziemi (fot. własna)
Murarka muszlówka (Osmia aurulenta)
Murarka muszlówka (Osmia aurulenta) – zakłada gniazdo w muszlach ślimaków (fot. własna)
Rożyca błękitnawa (Ceratina cyanea)
Kilkumilimetrowa rożyca błękitnawa (Ceratina cyanea) zakładająca gniazda w suchych łodygach (fot. własna)
Miesierka niedopaska (Megachile versicolor)
Miesierka niedopaska (Megachile versicolor) wyściełająca gniazdo kawałkami wyciętych liści. Gniazdo założone w martwym drewnie (fot. własna)
Murarka żmijowcowa (Hoplitis adunca)
Murarka żmijowcowa (Hoplitis adunca) zakładająca gniazda w pustych łodygach, wydrążonych chodnikach w drewnie (fot.własna)
Porobnica wiosenna (Anthophora plumipes
Porobnica wiosenna (Anthophora plumipes) gniazdująca w gliniastych ziemiach, skarpach (fot. własna)

Cykl życia

Zdecydowana większość dzikich pszczół to pszczoły samotne. Taki tryb życia prowadzą: lepiarkowate (Colletidae), miesierkowate (Megachilidae), większość pszczolinkowatych (Andrenidae) i smuklikowatych (Halictidae).

Ponieważ dzikie pszczoły żyją zaledwie kilka tygodni, samica po wygryzieniu się zostaje zapłodniona przez czekające już na nią samce i od razu rozpoczyna budowę nowego gniazda. Samica każde jajko po oprowiantowaniu mieszaniną pyłku i nektaru zamyka w komorze zatyczką z przeżutych części roślin, kawałków liści, gliny, piasku, małych kamieni lub żywicy drzewnej. Nowe pokolenie samiec i samców zimuje przeważnie jako poczwarki i wychodzi na wiosnę przyszłego roku i cykl się powtarza.

Wygląd gniazd wewnątrz

Do budowy gniazd pszczoły używają różnorodnych materiałów takich jak glina, kamienie, piasek, kawałki liści, przeżute rośliny i in.

Otwarte gniazda (fot. własna)
Wygląd kokonów niektórych gatunków pszczół (fot. własna)

Zamknięcia gniazd

Pszczoły, w zależności od gatunku, zamykają wejście do gniazda gliną, piaskiem, kawałkami drewna, kamykami, papką rośliną, wyciętymi liśćmi a niektóre wykładają gniazdo wyciętymi kawałkami maku!
Zobacz różnorodne zamknięcia gniazd.

Gniazda dzikich pszczół
Gniazda dzikich pszczół (fot. własna)

Pszczoły kukułki

Wśród dzikich pszczół znajdziemy również pasożytnicze kukułki. Są to pszczoły, które same nie budują komór lęgowych, natomiast specjalizują się w wykorzystywaniu obcych gniazd do hodowania własnego potomstwa. Pszczoły kukułki wykorzystują sytuację, gdy właścicielka gniazda szuka pyłku i umieszczają jajo w komórce lęgowej. Larwy kukułki żywią się pyłkiem zamiast larw żywiciela, które po wykluciu umierają po prostu z głodu. Pszczoły pasożytnicze często odwiedzają te same rośliny, co ich pszczoły żywicielskie. Przykładami pszczół-kukułek są: ścieski (Coelioxys), nęczyny (Sphecodes), czy koczownice (Nomada).

Dzikie pszczoły pasożytnicze
Pszczoły kukułki (fot. własna)

Co zagraża dzikim pszczołom?

Połowa gatunków dzikich pszczół Polski jest rzadka lub zagrożona wyginięciem [1]. Problemem dzikich pszczół jest ich bardzo niska reproduktywność. Oprócz kurczenia się miejsc oferujących bazę pokarmową, chemizacji rolnictwa, coraz mniej jest siedlisk, w których miałyby one odpowiednie miejsca gniazdowania. Inne powody to zaorywanie miedz, duża konkurencja o pokarm (presja pszczoły miodnej), mała liczba osobników, specyficzne wymagania dotyczące gniazdowania, przeznaczanie jałowych gleb pod budowę, likwidacja zadrzewień śródpolnych, sadzenie obcych gatunków roślin (nieprzydatnych lub wręcz szkodliwych dla dzikich pszczół i lokalnego ekosystemu).

Czym różni się dzika pszczoła od pszczoły miodnej?

Pszczoła miodna jest pszczołą hodowlaną – mieszka w ulu i produkuje miód. Jest gatunkiem społecznym, co oznacza, że organizuje się w zbieraniu pokarmu, karmieniu potomstwa czy obronie gniazda. Potrafi latać na duże odległości.

Dzika pszczoła nie produkuje miodu. Może dlatego nie dostrzegamy jej udziału w zapylaniu. Jest krótkodystansowcem. W Polsce mamy ponad 450 gatunków dzikich pszczół. Nie mieszkają one w ulach. Gnieżdżą się w ziemi, starym drewnie, pustych łodygach. Zdecydowana większość to gatunki samotne. Mogą mieszkać blisko siebie, ale nie tworzą zorganizowanych społeczeństw. Każda pszczoła samotnie dba o swoje gniazdo i potomstwo. Dzikie pszczoły są również świetnymi zapylaczami. W naszym kraju w sadownictwie wykorzystywana jest z powodzeniem, np. murarka ogrodowa.

Zarówno pszczoły miodne, jak i pszczoły dzikie potrzebują do życia kwitnących kwiatów.

Pszczoła dzika i miodna
(fot. własna)

Jak można pomóc dzikim pszczołom?

Przede wszystkim warto siać rodzime gatunki roślin. W środowisku mamy mnóstwo zapylaczy i są to nie tylko pszczoły, ale też muchy, osy i in., wśród których również znajdują się zagrożone gatunki. One również skorzystałyby z pozytywnych zmian. W dzisiejszych czasach, często, nie będąc świadomymi swojego niebagatelnego wpływu na środowisko, ulegamy modzie na przystrzyżone trawniki, tuje, wyłożone kostką brukową obszary. Sprawiamy, że ogrody stają się pustyniami pokarmowymi dla pszczół.

Warto postawić na bioróżnorodność. Im bardziej zróżnicowane są rośliny, tym więcej gatunków dzikich pszczół ma szansę przetrwać. Zrezygnujmy z form hodowlanych roślin, które często nastawione są na wygląd (wypełnione kwiaty) a nie na dawanie pszczołom pokarmu. Zobaczmy, jakie dzikie gatunki roślin możemy spotkać w naszej okolicy i wysiejmy w naszym ogrodzie. Taki ogród nie wymaga dużej opieki, gdy mamy rośliny żyjące w Polsce w naturze.

Nie niszczmy siedlisk pszczół. Starajmy się też stwarzać podobne warunki gniazdowania w swoich ogrodach.

A także poprzez działania wspierające pszczoły, o których piszę na swoich stronach.

Rośliny przyjazne pszczołom (fot.własna)
Zadbajmy o balkony! Przecież to właśnie one w miastach mogą stać się dla pszczół oazą na betonowej pustyni. (źródło YT Dzikie Pszczoły)

Źródła i dodatkowa lektura:
1. https://www.quarrylifeaward.pl/sites/default/files/media/qla_2014_pszczoey-_natura_i_czeowiek.pdf
2. Paul Westrich: Wildbienen Deutschlands, Stuttgrat 2018.

Oznaczenie owadów:
Darek Ogrodnik