Pszczoła makowa (Hoplitis papaveris) jest dla mnie wyjątkowa. Nie tylko dlatego, że spowodowała, że zainteresowałam się dzikimi pszczołami, ale dlatego, że do budowania swojego gniazda wykorzystuje płatki kwiatów. Jest w tym coś tak egzotycznego, a zarazem poetyckiego, że obserwowanie tego gatunku sprawia wrażenie przebywania na pograniczu magicznego świata.

Samica murarki makowej (Hoplitis papaveris) w gnieździe. Charakterystyczne są jej głęboko niebieskie oczy i duże żuwaczki (fot. wł.)

Makowa czy powojówka?

Właściwa nazwa to murarka powojówka (Hoplitis papaveris), ale nazwa ta nie pasuje mi do pszczoły, która w łacińskiej nazwie ma mak. Jest on dla niej najważniejszym kwiatem, podczas gdy płatki powoju są materiałem zastępczym, używanym, gdy płatków maku brak.

Samiec murarki makowej (Hoplitis papaveris) (fot. wł.)

Występowanie

Tereny, na których gniazduje, to powierzchnie nieosłonięte roślinnością.
Swoje gniazda drąży w mocno wydeptanej lub wyschniętej na skorupę piaszczystej ziemi. Stąd często zdarza się, że na miejsca gniazd wybiera nieutwardzone drogi, co bywa dla niej ryzykowne ze względu na ruch samochodów.

Samica murarki makowej (Hoplitis papaveris) zamyka gniazdo na pozbawionej roślinności ziemi (fot. wł.)
Na zdjęciu zaznaczone gniazda murarki makowej. Często zdarza się, że budowanych jest kilka gniazd w niedużej odległości od siebie. Miejsca lęgu pozbawione są roślinności (fot. wł.)

Kiedy możemy ją spotkać

Czas lotu murarki makowej (Hoplitis papaveris) przypada na miesiące, w których temperatury sięgają powyżej 20 st. C (maj – lipiec).

Hoplitis papaveris - samiec
Świeży samiec murarki makowej (Hoplitis papaveris). W sezonie 2019 pierwszego samca spotkałam 30 maja, kiedy to od kilku dni trwała seria pierwszych gorących dni tego roku. W 2020 roku – pierwszego samca odnotowałam 15 maja. (fot. wł.)

Samce murarki makowej (Hoplitis papaveris)

Samce pojawiają się jako pierwsi, po czym rozpoczynają szukanie samic na roślinach przez nie odwiedzanych. Wyznaczają sobie punkty orientacyjne, które patrolują. Oprócz roślin mogą to być także kamienie, deski, czy inne miejsca. Latają wtedy na przykład w schemacie: chaber nr 1 – chaber nr 2 – chaber nr 3 – chaber nr 4 – ziemia, gdzie na chwilę się zatrzymują, a następnie powtarzają od początku cały cykl. Dzięki temu miałam chwilę, by się im przyjrzeć i zrobić zdjęcie.

Samiec murarki makowej (fot. wł.)
Hoplitis papaveris samiec
Kilkudniowy samiec murarki makowej (Hoplitis papaveris). Kolor rudy wypłowiał już od słońca. Wkrótce zrobi się zupełnie siwy! (fot. wł.)

Samice

Po pewnym czasie wygryzają się samice. Po kopulacji (niestety nie udało mi się obserwować ich w tym czasie) samica zajmuje się zakładaniem gniazda. Samice, tak jak samce, mają magnetyzująco niebieskie oczy. Szczoteczka brzuszna do zbierania pyłku jest koloru białego.

Niezwykłe niebieskie oczy (fot. wł.)
Szczoteczka brzuszna koloru białego służy do zbierania pyłku (fot. wł.)
Samica przy gnieździe
Samica murarki makowej (Hoplitis papaveris).
W 2019 roku pierwszą samicę murarki makowej (Hoplitis papaveris) przy gnieździe spotkałam 4 czerwca, a w 2020 był to 22 maja. (fot. wł.)

Budowa gniazda

Samica kopie gniazda w zbitej, piaszczystej ziemi na głębokość 5-7 cm. Na końcu tworzona jest komora lęgowa o długości około 1,5 cm. Drążąc tunel, piasek wynosi na odległość około metra od gniazda. Jest to raczej nietypowe, ponieważ większość pszczół wysypuje piasek obok wykopywanego tunelu. Murarka makowa (Hoplitis papaveris) porusza się bardzo szybko, stąd obserwacja czy zrobienie zdjęcia jest bardzo utrudnione.

Wytarta samica murarki budująca gniazdo (fot. wł.)
Chabry i maki, czyli stołówka dla makowej i materiał dekoracyjny wnętrza gniazda 😉 (fot. własna)

Po wykopaniu tunelu, wycina płatki kwiatów formując je w kulę, po czym zanosi do wykopanego gniazda.

Samica wycinająca płatki maku do budowy gniazda (fot. wł.)
Pszczoła wycina kawałek płatku maku…. (fot. wł.)
…i zwija go w kulkę. Tutaj wycinająca opadły na ziemię płatek maku (fot. wł.)
Mak
Pszczoła wielokrotnie powraca do tego samego kwiatu, dlatego, widząc takie charakterystyczne wygryzienia, warto chwilę poczekać… może nadarzy się okazja na spotkanie z nią ? (fot. wł.)

Ściany takiego wykopu wyłożone są kawałkami odciętymi z płatków maku. Cel tego zabiegu nie jest jeszcze wyjaśniony. Być może zabezpiecza to przed spadającymi ziarnami piasku lub przed grzybami.

Pszczoła gniazda wykłada głównie makiem. To gniazdo to taki klasyczny przykład, bo tak wygląda ono najczęściej (fot. wł.)

Na końcu tunelu samica tworzy ok. półtoracentymetrową wnękę, gdzie umieszcza pyłek i jedno jajko (czasami dwa jajka w gnieździe – nie zostało zbadane, jakie czynniki powodują budowę gniazda składającego się z dwóch komórek, skądinąd bardziej opłacalnych). Zaledwie kilka dni po złożeniu jaj wylęga się larwa. Spędza zimę jako poczwarka. A na wiosnę cykl się powtarza.

Pracę pszczoły widać na filmie. Ok. 45 sekundy wnosi do gniazda widoczny kawałek maku :). Odgłos lotu, „bzyczenie”, jest bardzo charakterystyczny, stąd czekając przy obiektywie aparatu, nie musiałam cały czas patrzeć się przez „wizjer”, lecz słysząc krążenie nad głową dopiero mogłam przygotować się do zrobienia zdjęcia. (film własny)
Hoplitis papaveris
Samica w gnieździe. Początek sezonu (fot. wł.)
Murarka makowa w gnieździe
Samica w gnieździe. Trzy tygodnie później. Wypłowiała i wytarta (fot. wł.)

Kwiaty wykorzystywane do budowy gniazda

Z moich dotychczasowych obserwacji murarki makowej (Hoplitis papaveris) korzysta ona do budowy gniazda z płatków maku, chabra, dziurawca, powoju. Z tym, że powój czy dziurawiec zostały wybrane, gdy zabrakło maku. Pszczoła korzysta z jednego kwiatu wielokrotnie, wycinając po kolei kolejne jego płatki.
W publikacjach, które podaję na dole, do budowy gniazd wymieniane są również: bodziszek łąkowy (Geranium pratense), janowiec barwierski (Genista tinctoria), ślaz piżmowy (Malva moschata), posłonek (Helianthemum).

Gniazdo Hoplitis papaveris
Miałam okazję obserwować wykładanie gniazda płatkami maku. Murarka makowa (Hoplitis papaveris) z gniazda wyrzuciła kulkę zwiniętego płatka maku, który rozwinął się na zewnątrz, po czym wleciała z powrotem powodując przyleganie kawałka maku do ścianki tunelu. Wszystko dzieje się w niesamowitym tempie! (fot. wł.)
Gniazdo
Czasami wyłożenie gniazda uzupełnia chabrami (fot. własna)
Uzupełnienie dziurawcem (fot. wł.)
Jedno z najpiękniejszych gniazd 🙂 (fot. wł.)

Używany do oprowiantowania gniazda pyłek pochodzi z maku, chabra, żmijowca zwyczajnego. Literatura podaje również świerzbnicę (Knautia arvensis).

Murarka makowa na chabrze (fot. wł.)

Po oprowiantowaniu gniazda i przykryciu komórki płatkami maku pszczoła zaczyna zasypywać tunel. Robi to rozluźniając żuwaczkami ścianki i osypując je. Robi to tak skutecznie, że po skończeniu nie widać, że w tym miejscu kiedykolwiek było gniazdo.

Antagoniści murarki makowej (Hoplitis papaveris)

Pasożytami gniazdowymi murarki makowej są ścieski: ścieska niedopaska (Coelioxys inermis), ścieska komonicówka (Coelioxys mandibularis). Są to pszczoły, które nie zbierają pyłku. Korzystają z zapasów gromadzonych przez ich gatunki żywicielskie. Podczas nieobecności pszczoły – właścicielki gniazda – podrzucają do jej miejsca lęgu swoje jajko. Takie pszczoły-kukułki.

Ścieska komonicówka (Coelioxys mandibularis) – pasożyt gniazdowy murarki makowej (fot. wł.)
Ścieska niedopaska (Coelioxys inermis) (fot. wł.)

Szukajcie charakterystycznie wyciętych maków

Obserwowanie murarki makowej to przeżycie niczym wyprawa do bajkowego świata, dlatego bacznie przyglądajcie się makom a gdy znajdziecie takie „ogryzione”, to będzie znak… Ona gdzieś tam jest! 🙂

Hoplitis papaveris wycinająca mak
Pszczoła wycinająca mak (fot. wł.)
Mak wycięty charakterystycznie przez pszczołę makową (fot. wł.)
(fot. wł.)

Korzystając z pracy żółto-czarnej koleżanki

Poszukując gniazd murarki makowej zauważyłam, że preferuje ona identyczne warunki glebowe jak występująca tu bolica rogata (Odynerus reniformis) i gniazdują często będąc bliskimi sąsiadami 🙂

Częsty widok – sąsiadujące ze sobą gniazda H. papaveris i O. reniformis (fot. wł.)

Charakterystyczną cechą murarki makowej (Hoplitis papaveris) jest budowa tunelu poprzez wynoszenie materiału w odległości ok. metra poza gniazdo, stąd w jego pobliżu nie widać nigdy składowanego piasku.

(fot. wł.)

Natomiast Ordynerus reniformis budując swoje gniazda tworzy pewnego rodzaju „wyrobiska”, które często pozostawia i nie kontynuuje przy nich pracy (być może korzysta jedynie z wilgotnej ziemi potrzebnej do budowy właściwego gniazda?).

Ze względu na to, że część gniazd murarek makowych ma niestandardowy wygląd, podejrzewam, że wykorzystują one czasem pozostawione przez Ordynerus reniformis otwory. Posiadają one wtedy charakterystyczny „wieniec” wokół wejścia.

Ordynerus reniformis kopiący tunel (widoczny charakterystyczny wieniec) (fot. wł.)
Świeże „wyrobisko” Ordynerus reniformis (fot. wł.)
Pozostawione „wyrobisko” Ordynerus reniformis (fot. wł.)
Murarka makowa zasiedlająca otwór prawdopodobnie stworzony przez Ordynerus reniformis. Widać charakterystyczny wieniec (fot. wł.)
Wykorzystanie gniazda Ordynerus reniformis (fot. wł.)

W biuletynie „XVII Sympozjum Sekcji Hymenopterologicznej Polskiego Towarzystwa Entomologicznego (Ojców, 10-11 maja 2010 r.) ” znalazłam informację, że „samice Hoplitis papaveris prezentują niezwykłą strategię przy budowie gniazd, zasiedlając opuszczone gniazda pszczół ziemnych (głównie porobnic) lub drążąc je samodzielnie w mniej lub bardziej zwartym podłożu”, stąd myślę, że moja obserwacja oraz wnioski są prawdopodobne.

Zobacz też

Wyściełanie gniazda przez pszczołę murarkę makową
Gniazda murarki makowej (powojówki) 2019
Gniazda murarki makowej (powojówki) 2020

Oznaczenie ze zdjęć i nieocenione wsparcie w odnalezieniu tego rzadkiego gatunku należy do Darka Ogrodnika 🙂 Dziękuję.

Źródła i dodatkowa lektura:

  1. http://www.die-natur-gewinnt-immer.de/fileadmin/_migrated/content_uploads/Projektbericht_Mohnbiene.PDF
  2. https://www.wildbienen.info/downloads/4_36d3.pdf
  3. https://www.wildbienen.info/bluetenbesuch/zwecke_f.php
  4. https://www.zobodat.at/pdf/Bembix_8_0022-0030.pdf
  5. http://www.lpv-bamberg.de/pdf/Kinderstube_aus_rotem_Samt.pd
  6. http://pte.au.poznan.pl/Hymenoptera/Biuletyn-streszczenia_XVII_sympozjum.pdf
  7. Paul Westrich: Wildbienen Deutschlands, Stuttgrat 2018.
  8. H. Wiesbauer, Wilde Bienen: Biologie – Lebensraumdynamik am Beispiel Österreichs – Artenporträts, Stuttgart 2017.

Jestem miłośniczką żądłówek i założycielką strony dzicyzapylacze.pl. Moim marzeniem jest stworzenie bazy wiedzy o dzikich zapylaczach i opisanie wszystkich gatunków dzikich pszczół Polski. Opowiadając o żądłówkach korzystam ze wsparcia Darka Ogrodnika, który podziela fascynację tymi owadami, identyfikuje je z moich zdjęć i dzieli się swoją wiedzą.

12 komentarzy

    • 🙂 Mieliśmy niezłe szczęście na nią trafiając. Mam nadzieję, że dzięki zdjęciom więcej osób zauważy, że te pogryzione maki coś oznaczają i że jest taka pszczoła. A może pomoże to w odkryciu nowych stanowisk? 🙂
      Jeszcze brakuje paru jej zdjęć do pełnej satysfakcji, więc pewnie znowu ominie mnie sporo innych pszczół i tak jak w zeszłym roku spędzę czas z makową.

  1. Dzień dobry, u mnie zadomowiły się obok garażu. Widziałem przynajmniej z pięć otworów wyłożonych właśnie makami. Mysle że to one. Mam pytanie czy ta pszczółka
    jest dość czesto spotykana?Pozdrawiam.

    • Dzień dobry,
      Czy mógłby mi Pan podesłać zdjęcia gniazd albo pszczół?
      Pozdrawiam serdecznie

      • Dziś w nocy u nas mocno padało i „kołnierzyki” znikneły. Jeżeli się odbuduja to zdjęcia zrobię, bo teraz są tylko otworki

Napisz komentarz

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.