Domki dla owadów są mieszkaniem i schronieniem nie tylko dla pszczół. Zapraszam na spotkanie z fauną towarzyszącą sklasyfikowaną jako przypadkowi mieszkańcy gniazd (accidental nest residents)1, czyli, jak w tytule — goście w domku.
Przypadkowych mieszkańców gniazd najczęściej odkrywamy podczas jesienno-zimowego przeglądu i wydobywania kokonów murarki ogrodowej Osmia bicornis czy murarki rogatej Osmia cornuta. W zakamarkach domków, pomiędzy rurkami i w samych rurkach czekają na nas prawdziwe niespodzianki.
Wielbłądka pospolita Phaeostigma notata
Na zdjęciu tytułowym dumnie pręży odwłok (wraz z pokładełkiem) wielbłądka pospolita Phaeostigma notata — owad występujący gościnnie w domkach moich pszczół. Nie w takiej jednak postaci zimuje. Pośród rurek i w ich środku napotykam ruchliwe, wielosegmentowe, sześcionogie larwy wielbłądki. Z równą łatwością mogą poruszać się do przodu i do tyłu. Mają od kilku do kilkunastu milimetrów i w cieple bardzo szybko dają nogę. Zanim przeobrażą się w postać dorosłą, larwy jedzą, rosną i wielokrotnie linieją (więcej tutaj). Jedna kiedyś mi uciekła w mieszkaniu. Nie mam pojęcia, czym się w pokoju żywiła, ale miesiąc później odkryłam dorosłego owada na półce.
Larwy wielbłądki są drapieżne, żywią się mszycami, czerwcami, kornikami, jajami mrówek i pająków oraz innymi drobnymi owadami2. Jeżeli znajdziemy larwy wielbłądki, najlepiej od razu je schłodzić i wynieść razem z rurką z powrotem do domku. Kiedy zrobi się ciepło, wyjdą na żer. A jeżeli nam się poszczęści, później zobaczymy imago dostojnie przechadzające się po domku lub w jego pobliżu.
Larwa wielbłądki pospolitej. 
Dwie spore larwy wielbłądki pospolitej. 
Larwa wielbłądki pospolitej zimująca w rurce trzcinowej 
Samica wielbłądki pospolitej Phaeostigma notata. Pokładełko służy do składania jaj w szczelinach czy pod korą.
Wygłodek biedronkowaty Endomychus coccineus
Kiedy wypadł spomiędzy rurek, pomyślałam: o, jaka ładna czerwona biedronka! A ten 6 mm chrząszczyk tylko pod biedronkę się podszywa, używając czerwieni i czerni jako sprawdzonych kolorów, informujących potencjalnego drapieżnika, że jak mnie zjesz, to pożałujesz…. Tryb życia wygłodka związany jest z zagrzybionym drzewem. Zarówno imagines jak i larwy są grzybożerne i można je spotkać przez większą część roku3. Larwy są zupełnie inne, szare, z żółtymi znaczeniami po bokach ciała. Można je zobaczyć tutaj.
Wygłodki często zimują w grupach.
Po sesji fotograficznej wygłodek trafił do lodówki, a potem do domku. Pewnie już wznowił aktywność i znalazł drzewo ze świeżą pyszną grzybnią.
Wygłodek biedronkowaty Endomychus coccineus
Osa pospolita Vespula vulgaris
Śpiąca królowa wypadła z wiązki trzciny, która dosłownie rozpadła mi się w rękach. Dobrze że stało się to na balkonie i królowa w zimnie nadal słodko spała, bo użądlenie osy jest bolesne i dla uczulonych może być nawet groźne. W przeciwieństwie do pszczół miodnych, które umierają po użyciu żądła, Vespula vulgaris może żądlić wielokrotnie. To sprawia, że osa pospolita jest bardziej skłonna do używania tego oręża.
Swoje gniazda Vespula vulgaris zakłada w ziemi, często wykorzystując norki małych ssaków. Larwy karmione są przeżutym owadami czy gąsienicami, a dorosłe gustują w słodyczach: nektarze kwiatów, sokach i soczystych owocach. Królowa, która wykarmiła pierwszy lęg robotnic, zajmuje się już tylko składaniem jaj. Traci zdolność latania 4. Widywałam osy zaglądające do domków w okresie aktywności pszczół samotnic. Czyżby polowały?
Hibernująca królowa osy pospolitej Vespula vulgaris.
Klecanka pospolita Polistes dominula
Skoro już jesteśmy przy śpiących królowych, to prezentuję kolejne, całą piątkę. Hibernowały pomiędzy rurkami trzcinowymi.
Klecanki należą do rodziny osowatych. Tworzą niewielkie społeczności i w polskich warunkach są jednoroczne. Cechą wyróżniającą ten gatunek są czułki — pierwsze 3 człony są czarne od góry i żółte od spodu, pozostałe części są całkowicie pomarańczowo-czerwone. Żuwaczki zazwyczaj jednolicie czarne 5.
Budowę gniazda inicjuje wiosną jedna królowa lub kilka współpracujących samic. Wtedy jedna z nich dominuje, a pozostałe się podporządkowują. Bynajmniej nie z własnej woli. Są przymuszane, gdyż królowa pożera ich jaja tak długo, aż zaprzestaną je składać 6. Ciekawe, która ze znalezionej przeze mnie piątki została prawdziwą królową, a które musiały przyjąć role robotnic?
Początkowo w gnieździe wychowywane są robotnice, a pod koniec lata pojawiają się także samce i samice. Zimują tylko zapłodnione samice.
Pokarmem imago jest nektar, soki roślinne i owocowe, spadź, owady, pajęczaki i inne bezkręgowce. Larwy i królowa otrzymują od robotnic pokarm wstępnie przeżuty i uformowany w kulę.
Klecanki latają w bardzo charakterystyczny sposób — z długimi nogami zwisającymi w dół.
Użądlenie klecanki jest bardzo bolesne, Wiem, doświadczyłam.
Więcej o klecankach tutaj.
Klecanka pospolita, samica. 
Twarz klecanki pospolitej. 
Klecanki obudzone na krótko z zimowego snu. 
Hibernujące samice klecanki pospolitej.
Brudziec zwyczajny Rhyparochromus vulgaris
Brudziec zwyczajny jest pospolitym zimownikiem w domku. To gatunek pluskwiaka z rodziny brudźcowatych. W domku ukrywa się pomiędzy rurkami pojedynczo lub w grupach, czasem bardzo licznych. Posiada zadziwiająca zdolność natychmiastowego powrotu do aktywności, kiedy tylko naruszy się jego schronienie.
Brudźce są pospolite w całym kraju. Tolerancyjne i niewybredne wobec środowiska mogą mieszkać prawie wszędzie. Pluskwiaki te żywią się sokami roślinnymi, w tym wysysanymi z różnych nasion. Dietę uzupełniają drobnymi owadami, widuje się je także pobierające nektar z kwiatów 7.
Po zimowej hibernacji dorosłe przystępują do rozrodu. Na wiosnę samica składa w ziemi jaja 8. Brudźce chętnie zimują w ludzkich domostwach i jeżeli jest dostatecznie ciepło, mogą być aktywne także zimą.
Brudziec zwyczajny.
Bryzgun włochaty Trichiosoma lucorum
Na koniec niezwykłość.
Bryzgun to duża rośliniarka, rzadko obserwowana, chociaż pospolita w całym kraju. Najczęściej przebywa w koronach drzew. Dorosły bryzgun żywi się sokami roślinnymi, ma potężne żuwaczki. Nie ma żądła, ale jest duży (2 cm) i hałaśliwy. Wielkie, jasnozielone, mające wygląd gąsienicy larwy żywią się liśćmi drzew, czasami doprowadzając do ich całkowitego ogołocenia. Roślinami żywicielskimi są m. in. wierzby, olsze, brzozy 9.
Zaniepokojona larwa bryzguna używa przedziwnego środka obronnego — obryzguje (sic!) napastnika własną krwią (u owadów to hemolimfa) wyrzucaną z dużą siłą przez przetchlinki10.
Przed przepoczwarczeniem larwy bryzguna oblekają się w kokon.
Kokon ma około 2 cm długości. Został znaleziony w rurce trzcinowej w styczniu i był przechowywany w temperaturze poniżej 6 stopni C aż do 10 kwietnia, kiedy razem z kokonami murarki został wystawiony na zewnątrz. Wygryzł się następnego dnia. Na moje oko kokon wygląda, jak zrobiony z oprzędu – pisze pan Mateusz.
Bryzgun świeżo po opuszczeniu kokonu. 
Bryzgun włochaty.
Na różnorodność przypadkowej fauny towarzyszącej w domkach wpływa kilka czynników. Po pierwsze wielkie znaczenie ma to, co naturalnie występuje w otoczeniu, np. u mnie to wielbłądki. Po drugie, powodzeniem cieszą się domki ulokowane w suchych, zacisznych, osłoniętych od bezpośredniego działania promieni słonecznych miejscach. I po trzecie — im później wyjmiemy z domku zasiedlone rurki, tym więcej gości może wśród nich zimować.
Przyznam, że od kilku lat przechowuję zasiedlone rurki poza domkami. Dlaczego? Bo gniazdami zajmuję się w mieszkaniu i spodziewając się wśród rurek niespodziewanych gości, nie chcę im zakłócać zimowego snu. Jeżeli jest to pojedyncza śpiąca królowa, problem nie jest wielki. ale najczęściej spotykani przedstawiciele przypadkowej fauny towarzyszącej są też najliczniejsi. Obudzone w mieszkaniu stado mrówek czy skorków, uciekające brudźce czy pająki to spory problem, który teraz łazi mi po ścianach, używając sześciu lub ośmiu nóg.
Zawsze jednak zostawiam w domkach trochę pustych rurek, aby służyły za zimowe schronienie innym zwierzętom.
Ciekawe, co Wy, Szanowni Czytelnicy, znaleźliście w swoich domkach?
Podziękowania
Dziękuję Panu Mateuszowi Bonikowskiemu za udostępnienie zdjęć i opisu bryzguna. Podziękowania za oznaczenie części owadów kieruję również do avidala i osób współpracujących z portalem insektarium.net oraz do pana Rolanda Dobosza za oznaczenie wielbłądki.
Do poczytania
- Krunic Miloje, Stanisavljević Ljubiša, Pinzauti M. (2005). The accompanying fauna of Osmia cornuta and Osmia rufa and effective measures of protection. Bull. Insectol. 58. 141-152.
https://www.researchgate.net/publication/209780300_The_accompanying_fauna_of_Osmia_cornuta_and_Osmia_rufa_and_effective_measures_of_protection - https://insektarium.net/inne-owady/raphidiidae-wielbladkowtae/phaeostigma-notata-wielbladka-pospolita/
- https://swiatmakrodotcom.wordpress.com/2016/03/31/wyglodek-biedronkowaty-endomychus-coccineus-falszywa-biedronka/
- https://de.wikipedia.org/wiki/Haus-Feldwespe
- https://insektarium.net/hymenoptera-2/vespidae-osowate/polistes-dominula-klecanka-pospolita/
- https://de.wikipedia.org/wiki/Haus-Feldwespe
- https://insektarium.net/hemiptera/rhyparochromidae-brudzcowate/rhyparochromus-vulgaris/
- https://it.wikipedia.org/wiki/Rhyparochromus_vulgaris
- https://insektarium.net/hymenoptera-2/cimbicidae-bryzgunowate/trichiosoma-lucorum/
- https://panientomolog.wordpress.com/2017/10/31/o-obcych-obryzgujacych-krwia/
