Czyściec kosmaty – Stachys germanica L.

Informacje ogólne

Marzy mi się spotkanie wielu roślin, o których opowiadam, na ich naturalnych stanowiskach. To całkiem inne obserwacje i inne doświadczenie. Niestety nie zawsze jest to możliwe. Spotkanie czyśćca kosmatego w krajobrazie, do którego naprawdę należy, więc jeszcze przede mną. Moje czyśćcowe spotkania to do tej pory dwie przestrzenie – Berliński Ogród Botaniczny oraz mój „ogród”. I to właśnie ten ostatni dostarczył mi materiałów do tego wpisu i okazji do zachwytów nad kosmatym pięknem tej rośliny.

Charakterystyka

Czyściec kosmaty, to krótkowieczna bylina, czasem tylko dwuletnia. Przedstawiciel jasnotowatych lubiący zasiedlać suche, słoneczne zbocza, zarośla, murawy kserotermiczne, z przyjemnością tam, gdzie w glebie będzie węglan wapnia.

Pokrój rośliny do metra wysokości, o łodygach prostych, wzniesionych, gęsto i srebrzyście owłosionych. Łodyga przeważnie nierozgałęziona lub jedynie słabo. Ale nim pojawią się łodygi, najpierw roślina w pierwszym roku wytwarza zimującą rozetę liści. Łodygi są czterokanciaste, może wyrastać ich jedna lub nawet siedem. Liście ułożone naprzeciwlegle, z wierzchu owłosione mniej obficie niż od strony spodniej, która jest pokryta srebrzystym kutnerem. Te położone na dole są w kształcie eliptycznojajowate z dłuższym ogonkami, im wyżej położone tym ogonki krótsze niemal do liści siedzących. Kształt wyżej położonych liści eliptycznolancetowaty,

Kwiaty jedwabiście kosmate, zebrane w nibyokółki po 15-30 (40) kwiatów. Te długości 12-18 mm jasnopurpurowym kolorze układają się w kłosopodobny kwiatostan. Korona z wewnętrznym pierścieniem włosków, górna warga tylko delikatnie wypukła, dolna 3-łatkowa. Pod górną wargą cztery pręciki.

Rośliny karmią, dostarczają materiałów budowlanych i ochronnych…

Na Stachys germanica obserwowałam głównie trzmiele i makatkę zbójnicę, ale także porobnicę drewniarkę, chociaż nie udało się jej uchwycić na zdjęciu. Roślina ta nazwę swą zawdzięcza gęsto porastającym ją włoskom. A te bywają materiałem budulcowym dla komórek lęgowych pszczół z rodzaju makatka (Anthidium). Obserwowanie zbioru kutneru przez pszczoły dostarcza niesamowitych wrażeń. Dlatego warto gdzieś tam w naszych ogrodach dać miejsce roślinom pokrytych kutnerem, bo może i my staniemy się świadkami tak ciekawych obserwacji. Aby poznać awanturniczy świat makatki zbójnicy, zapraszam do artykułu Kasi. Z kolei o tym, jak pszczoły wykorzystują surowiec roślinny, przeczytacie w tekście – Murarki (Osmia) wykorzystujące papkę roślinną.

„Kudłate” rośliny, które mogą dostarczać kutneru – wełenki – do budowy i zamknięcia gniazd: serdecznik pospolity (Leonurus cardiaca), czyściec kosmaty, czyściec leśny (Stachys sylvatica), czyściec wełnisty (Stachys byzantina), krwawnik pospolity (Achillea millefolium), dziewanna drobnokwiatowa (Verbascum thapsus), rojniki (Sempervivum spp.), pelargonie (Pelargonium spp.).

Pszczoły są niebywale twórcze w wykorzystywaniu materiałów roślinnych. Szczególnie słynie z tego rodzina miesierkowatych. Wspomniana już makatka zbójnica wykorzystuje rośliny nie tylko do pozyskiwania pokarmu czy materiałów budulcowych do gniazda. Pobiera także wydzieliny włosków (trichomów), którymi pokrywa komórki lęgowe. Po co to robi? Badania wykazały, że w gniazdach, w których obecna była ta wydzielina, komórki lęgowe znacznie rzadziej ulegały atakom pasożytów.

Wnioskujemy, że wykorzystanie wydzielin trichomów roślinnych do budowy komórek lęgowych najprawdopodobniej wyewoluowało jako sposób tworzenia „przestrzeni wolnej od wrogów” w odpowiedzi na pasożytnictwo błonkówek z nadrodziny Chalcidoidea. Pasożyty mogą być niedocenianym czynnikiem napędzającym zróżnicowanie materiałów konstrukcyjnych komórek oraz radiację adaptacyjną pszczół z rodziny Megachilidae.

(Eltz et al., 2015)

Gdy zima, a pragnęłoby się na łąkę…

Zima w tym roku panowała długo w całej swej mroźnej i śnieżnej okazałości. A tutaj na północy Polski długo nie miała dla nas litości. Głowa snuje już plany na nadchodzący sezon, a serce rwie się na łąkę, aby być między zapachami, barwami, kształtami… Jednak za oknem wciąż śnieg (chociaż już szybko zmienia stan skupienia). Dlatego tym bardziej cenię sobie te zimowe wpisy o roślinach, bo zabierają mnie do botanicznych wspomnień, zdjęć i spotkań z przyrodą pełnych ciepła i słońca.

Ale też pozwalają zdobywać nową wiedzę i pobyć z roślinami na kartach książek. W tym roku nowym dla mnie nabytkiem, który wzbogacił botaniczną półkę jest książka pt. Cassell’s Wild Flowers of Britain and Northern Europe. To właśnie ta publikacja obecnie zabiera mnie na łąki i do lasu, dzięki swoim zachwycającym ilustracjom. Zabrała także w piękny świat czyśćców i innych członków rodziny jasnotowatych.

Jakiś czas temu polecono mi tę książkę, więc w tej sztafecie i ja polecam ją Wam.

Literatura:

1. BWARS. (2020). Anthidium manicatum (Linnaeus, 1758). Bees, Wasps & Ants Recording Society. https://bwars.com/bee/megachilidae/anthidium-manicatum
2. Blamey, Marjorie, and Christopher Grey-Wilson. Cassell’s Wild Flowers of Britain and Northern Europe. London: A & C Black, 1989.
3. Cwener A., Rośliny kserotermiczne, Warszawa 2012.
4. Dunn, A. J. (1997). Stachys germanica L. Journal of Ecology, 85, 531–539. https://doi.org/10.2307/2960575
5. Eltz, T., Küttner, J., Lunau, K., & Tollrian, R. (2015). Plant secretions prevent wasp parasitism in nests of wool-carder bees, with implications for the diversification of nesting materials in Megachilidae. Frontiers in Ecology and Evolution, 2, Article 86. https://doi.org/10.3389/fevo.2014.00086
6. Westrich P., Wildbienen Deutschlands, Stuttgart 2018.