Bolica stonkówka (Symmorphus murarius)

Brak komentarzy

W domkach dla owadów może gniazdować część gatunków z rodziny osowatych (Vespidae) zaliczanych do grupy os samotnych. Osy samotne wyglądają szczuplej niż osy społeczne. Są niegroźne dla pszczół, a także nieagresywne w stosunku do właścicieli domków. Nie są kłopotliwym mieszkańcem ani domku, ani ogrodu. Rzadko spotykam je w terenie i gdyby nie domek, to pewnie nie byłabym świadoma ich istnienia. W tym roku do pszczelich mieszkańców dołączyła bolica stonkówka (Symmorphus murarius). Zakładanie gniazda przez nią jest dość widowiskowe, ciekawy jest również sposób maskowania zamknięcia gniazda.

Bolica stonkówka (Symmorphus murarius)
Bolica stonkówka (Symmorphus murarius) przy gnieździe (fot. własna)

Sposób gniazdowania

Bolica stonkówka (Symmorphus murarius) zakłada gniazda w nasłonecznionych otworach tworzonych przez chrząszcze w martwym drewnie. Gniazdować może też w domkach dla owadów – nawierconych tunelach w drewnie lub łodygach trzciny. W naturze rzadko zakłada gniazda w trzcinie, preferuje raczej drewno dębowe z otworami o średnicy od 6 do 8 mm. U mnie zasiedliła najpierw drewno z gruszy i dębu, a gdy skończyły się otwory o odpowiedniej średnicy, przeniosła się do łodyg trzciny.

Bolica stonkówka (Symmorphus murarius) z larwą Chrysomela
Osa z larwą dla potomstwa (fot. własna)

Budowa gniazda

Bolica buduje gniazda liniowe, tak jak robią to pszczoły samotne. Najczęściej oprowiantowuje je larwami rynnicy topolowej (Chrysomela populi) – chrząszcza żerującego na młodych topolach. Potomstwo żeńskie osy otrzymuje od 5-8 sparaliżowanych larw chrząszczy, natomiast męskie 3-5.

Bolica stonkówka (Symmorphus murarius) z larwą Chrysomela
Bolica stonkówka (Symmorphus murarius) sprawnie transportowała larwę do gniazda (fot. własna)

Jeżeli zastanawia Was, ile czasu zajmowało bolicy znalezienie i transport larwy chrząszcza, to obliczyłam to 😉 U mnie osa pojawiała się z nową larwą co 8-10 minut. W czasie nieobecności właścicielki gniazda, o dziwo, nie obserwowałam kręcących się koło gniazda pasożytów, którymi mogą być złotolitki: Chrysis fulgida, Chrysis longula i Chrysis irys.

Bolica jest dość dużą osą (samice mają 14-17 mm a samce 9–13 mm), a musi przecież jeszcze z transportowaną larwą zmieścić się w otworze, dlatego wejście do gniazda powinno mieć średnicę ok. 6-8 mm (fot. własna)

Ścianki oddzielające komory, w których składane są larwy i jajo, wykonane są z zaprawy z gliny. W jednym gnieździe osa buduje jedną lub dwie komory. Następnie tworzony jest pusty korytarz ok. 6 cm i dopiero wtedy osa buduje zamknięcie gniazda z grubego korka.

Zamykanie gniazda przez bolicę stonkówkę (Symmorphus murarius)

Bardzo lubię obserwować proces zamykania gniazda i ciekawi mnie zawsze, jaki materiał został użyty do jego budowy.

Transport gliny
Bolica zamykająca gniazdo. Na zdjęciu transportuje glinę potrzebną do budowy zatyczki (fot. własna)

Na blogu Porobnicowo znalazłam zdjęcia zatyczek zrobionych przez bolicę stonkówkę (Symmorphus murarius). Wszystkie gniazda miały zamknięcie pokryte materiałem roślinnym. Natomiast w książce Bellmanna „Błonkówki. Przewodnik entomologa” w opisie gatunku jest napisane: „Łatwo ją natomiast poznać po tym, że jako jedyna maskuje swe gniazdo włóknami drewna”. Taką samą informację znalazłam w książce Rolfa Witta „Wespen”. Dlatego też z niecierpliwością czekałam na rezultat działań mojej bolicy.

Poniższe zdjęcia są fotograficzną relacją zamykania gniazda. Są one ułożone chronologicznie.

Zamykanie gniazda gliną
(fot. własna)
Gniazdo Symmorphus murarius
Po głębokości otworu widać, że zamknięcie gniazda będzie grubym korkiem (fot. własna)
Zamykanie gniazda Symmorphus murarius
Bolica stonkówka (Symmorphus murarius) wykańczając gniazdo kręci się wokół otworu jak wskazówka zegara (fot. własna)
Bolica stonkówka (Symmorphus murarius)
(fot. własna)
Bolica stonkówka (Symmorphus murarius)
(fot. własna)
Transport gliny przez bolicę stonkówkę (Symmorphus murarius)
Kolejne transporty gliny (fot. własna)
(fot. własna)
Bolica stonkówka (Symmorphus murarius)
I wygładzanie zatyczki (fot. własna)
Gniazdo
Wygląd kolejnych etapów (fot. własna)
Kolejny etap budowy gniazda
(fot. własna)
Symmorphus i Trypoxylon
Ze względu na to, że w pieńku są różnorodne średnice otworów, sąsiadami bolicy są murarki żmijowcowe (Hoplitis adunca), nożycówka świerzbnicówka (Chelostoma rapunculi) oraz węgarnik (Trypoxylon.sp.) przelatujący w tle (fot. własna)
Bolica stonkówka (Symmorphus murarius - widok głowy
Bolica ze względu na rozmiary (i pewnie wygląd) nie jest zbyt płochliwą osą. Nie przeszkadzała jej moja obecność (fot. własna)
Bolica stonkówka (Symmorphus murarius - nest
Na tym etapie osa zaczęła dołączać drewniane wiórki (fot. własna)
Bolica stonkówka (Symmorphus murarius - nest
Kolejny etap – glina z kamyczkami (fot. własna)
Bolica stonkówka (Symmorphus murarius - wykańczanie gniazda
Wygładzanie (fot. własna)
Symmorphus murarius nest
I świeżo zamknięte gniazdo (fot. własna)
Symmorphus murarius
Zatyczka po wyschnięciu (fot. własna)

Patrzyłam na zamknięcie gniazda z rozczarowaniem: Gdzie moja zielona zatyczka ozdobiona włóknami roślinnymi??? Albo przynajmniej te kawałki drewna??? Tymczasem bolica przeniosła się do kolejnego gniazda w pniu gruszy…

Bolica stonkówka (Symmorphus murarius
Bolica stonkówka (Symmorphus murarius) rozpoczynająca pracę nad kolejnym gniazdem (fot. własna)

…które zamykając „ozdobiła” kamieniem.

Symmorphus murarius - nest
Gniazdo z kamieniem w zatyczce (fot. własna)

Kamuflażowe zamknięcia bolicy stonkówki (Symmorphus murarius)

Rozczarowana brakiem zielonej zatyczki 😉 zaczęłam szukać informacji o materiałach, których używa bolica stonkówka (Symmorphus murarius) do zamknięcia gniazda i trafiłam na ciekawy artykuł – Die Faltenwespe Symmorphus murarius (Linnaeus 1758) als Urheber blauer Nestverschlüsse (Hymenoptera: Vespidae). W artykule zaprezentowane jest typowe zamknięcie gniazda w rurce bambusowej pokryte włóknami roślinnymi. Jednak zamieszczone jest również zdjęcie dwóch gniazd, które zostały zakamuflowane w niezwykły sposób – niebieskimi cząstkami jakiegoś materiału. Jeżeli ktoś chce przeczytać ten artykuł, to UWAGA SPOJLER 😉 Okazało się mianowicie, że bolica używała niebieskiego materiału z wałka do trawy.

I moja bolica też mnie nie zawiodła 🙂 A nawet więcej. Zrobiła wszystko, by zatrzeć złe wrażenie, wywołane banalnym wyglądem zatyczek w nawierconym drewnie 😉 Kiedy przeniosła się do gniazd w trzcinie, zaprezentowała swoje możliwości w pełnej krasie.

Zamknięcie trochę w stylu murarki ogrodowej (fot. własna)
Zamknięcie z włóknami roślinnymi (fot. własna)
Zamknięcie z kamyczkami (fot. własna)
Zamknięcie przyozdobione patyczkiem (fot. własna)
Zamknięcie z włóknami. Nie potrafię określić, co to za materiał (fot. własna)

Okazało się, że bolica stonkówka (Symmorphus murarius) tworzy na zewnętrznej warstwie zamknięcia powłokę maskującą z różnych surowców. Dlatego ze względu na różnorodność materiałów wykorzystywanych do budowy zatyczek, oznaczanie gatunku gniazdującego po wyglądzie zamknięcia może być czasami mylące.

Gniazdo z domku dla owadów Mirka

W czasie gdy pisałam ten artykuł, zgłosił się do mnie miłośnik pszczół – Mirek. Zwróciłam uwagę na ciekawe zatyczki w jego domku. Poprosiłam, by sfotografował osę, która tworzy u niego te zamknięcia. Niestety ze zdjęć nie udało się oznaczyć gatunku osy ze stuprocentową pewnością, ale zidentyfikowana została jako „prawdopodobnie bolica stonkówka (Symmorphus murarius)”. Zdecydowałam się więc zamieścić te zdjęcia jako ciekawostkę.

Wygląd zamknięć w domku Mirka (fot. Mirek)

Zatyczki „ozdabiane” były przez osę kawałkami odpryśniętej farby ze słupka, stąd ich oryginalny wygląd.

Słupek, z którego prawdopodobnie pochodzą kawałki farby (fot. Mirek)

Sprzątanie gniazda

I na koniec, jako dodatek, fotograficzna relacja ze sprzątania gniazda przez bolicę z larw Cacoxenus indagator – pasożytniczej muchówki, która jest tak sławna wśród murarkowiczów, że aż dziw, że nie doczekała się jeszcze polskiej nazwy.

Bolica stonkówka (Symmorphus murarius) przy wejściu do gniazda w drewnie dębowym (fot. własna)
Osa chwyta larwę… (fot. własna)
…i odlatuje od domku, by upuścić ładunek (fot. własna)
Jeżeli jesteście ciekawi, jak wyglądała zatyczka w tym kawałku drewna dębowego, załączam jej zdjęcie (fot. własna)

Wkrótce zaprezentuję galerię zatyczek pewnej niepozornej pszczoły, bo te owady też potrafią być mistrzami kamuflażu 🙂

Oznaczenia owadów:
Darek Ogrodnik

Dziękuję Mirkowi za udostępnienie zdjęć.

Źródła i dodatkowa lektura:
1. Solitary Hymenoptera Aculeata Inhabiting Trap-Nests in Lithuania: Nesting Cavity Choice and Niche Overlap
2. Ciekawy blog. Polecam tutaj szczególnie artykuł o bolicy stonkówce: http://botaniklodz.pl/lata-osa/ oraz tag #balkon, gdzie autor tworzy przyjazny świat dla różnych organizmów. Świetna lektura.
3. Wygląd gniazda bolicy stonkówki: https://pszczolamurarka.blogspot.com/2020/05/nest-closures-nest-plug-nestverschlusse.html
4. Rolf Witt, Wespen beobachten, bestimmen, Augsburg 1998.
5. Heiko Bellmann, Błonkówki. Przewodnik entomologa, Warszawa 2011.
6. Populationshoch der Faltenwespe Symmorphus murarius (Hymenoptera Eumeninae) mit Massenvermehrung an Nisthilfen sowie ergänzende Nachweise der bei ihr parasitierenden Goldwespe Chrysis iris (Hymenoptera Chrysididae)
7. Paul Westrich, Die Faltenwespe Symmorphus murarius (Linnaeus 1758) als Urheber blauer Nestverschlüsse (Hymenoptera: Vespidae), Eucera 14, 2020
8. Klucze do oznaczania owadów Polski. Część XXIV. Błonkówki – Hymenoptera. Zeszyt 64-65. Osowate – Vespidae, Masaridae. Oprac. Wojciech Puławski.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.