Obrostka zielonooka (Dasypoda morawitzi)

Tegoroczny sezon minął pod znakiem Dasypoda morawitzi, stąd będzie ona kolejną pszczołą, która pojawia się na łamach strony. Ponieważ pszczoła ta nie miała polskiej nazwy, zwróciłam się do Jacka Wendzonki, współautora publikacji o jej pierwszym stwierdzeniu w Polsce, z propozycją nazwania pszczoły. Tak właśnie narodziła się obrostka zielonooka – nazwa, która idealnie oddaje jedną z nielicznych, ale bardzo charakterystycznych cech tego gatunku. Jako rodzice chrzestni, mamy nadzieję, że nazwa się przyjmie.

Na początek trochę o niedługiej historii gatunku

Obrostka zielonooka Dasypoda morawitzi została opisana zaledwie w 2016 roku przez Vladimira Radchenkę. Gatunek wydzielono na podstawie okazów pierwotnie zidentyfikowanych jako obrostka letnia Dasypoda hirtipes, znalezionych na terenie Ukrainy, Rosji, Kazachstanu i Turcji. Od tego czasu został on stwierdzony w różnych krajach, takich jak Niemcy, Austria, Bułgaria, Francja, Węgry i inne, a także w Polsce. Pierwsza publikacja na temat tej pszczoły, nowej dla krajowej fauny, ukazała się w 2020 roku.
Poniżej na mapie zaznaczone są stwierdzone stanowiska obrostki zielonookiej.

Obrostka zielonooka Dasypoda morawitzi – podstawowe dane

Wygląd obrostki zielonookiej Dasypoda morawitzi

Obrostkę zielonooką łatwo pomylić z obrostką letnią. Najwyraźniejszą różnicą jest kolor oczu: zielonooka ma oczy zielone, a letnia – czarne. Szkopuł w tym, że zazwyczaj obserwujemy te gatunki w takim ułożeniu, że kolor oczu jest słabo widoczny. W tym roku w Dziurze, gdy przechodziłam obok kęp cykorii podróżnik, mignęła mi „nietypowa” obrostka. Coś musiało zwrócić moją uwagę jeszcze przed dostrzeżeniem koloru oczu… i rzeczywiście – była to o. zielonooka.

Tak rozpoczęły się tegoroczne poszukiwania zielonookiej, a przy okazji pewna „zabawa w typowanie osobników”. Ja szukałam jej w swoich okolicach, a Alicja z naszego zespołu redakcyjnego – w swoich, więc prowadziłyśmy gorące dyskusje co do podobieństw i różnic. Obie doszłyśmy do wniosku, że już sam rozmiar i barwa pozwalają wytypować osobnika i „zapolować” na niego, by dokładnie mu się przyjrzeć (obrostka letnia jest zdecydowanie większa i bardziej kontrastowa).

W jednej z prac dotyczących tego gatunku (Schmid-Egger Ch., Dubitzky A. 2017) znalazłam tabelę porównującą oba gatunki. Cechy w niej wymienione przydać się mogą jednak raczej jedynie w przypadku posiadania okazu. Ewentualnie – na dobrych zdjęciach – wskazówką może być kolor włosów na zewnętrznej stronie śródstopia pierwszej i drugiej pary nóg (u letniej głównie czarno-brązowy, u zielonookiej jednolicie żółto-brązowy).

Występowanie

Obrostka zielonooka gniazduje w ziemi, w samodzielnie kopanych tunelach. Preferuje miejsca suche i piaszczyste. Obserwować można ją w lipcu i sierpniu.

Odwiedzane rośliny

Radchenko sugeruje, że obrostka zielonooka jest gatunkiem polilektycznym, z preferencją do astrowatych, jednak wnioski te opierają się jedynie na obserwacjach zachowania, a nie na analizach pyłkowych. Obserwowałam ten gatunek na goryczlu jastrzębcowatym, chondrilli sztywnej, cykorii podróżnik. Dużo obserwacji miałam na ostrożniu polnym, jednak nie był na nim zbierany pyłek.

Na zakończenie – samiec i żołny

W poszukiwaniu obrostki zielonookiej skupiłam się na samicach, zupełnie pomijając samców. Pewnego dnia, gdy obserwowałam pszczoły przy skraju drogi, zatrzymał się terenowy samochód, a kierowca poinformował mnie, że kilka wiosek dalej, na półtorametrowej skarpie, gniazdują żołny. Na te piękne ptaki zawsze miło popatrzeć, ale oczy zaświeciły mi się na myśl o skarpie – pojechałam więc zobaczyć, choćby przez lornetkę, czy w przyszłym roku, gdy nie będzie tam żołn, będę mogła poszukać tam żądłówek. W sąsiedztwie żołnowej skarpy znajdowały się kwietne nieużytki i właśnie tam trafił mi się samiec, którego mogę zaprezentować w artykule. Dobry Człowieku z Terenówki – jeżeli to czytasz, to właśnie dzięki Tobie wpis jest uzupełniony o samca.
Samiec obrostki zielonookiej jest mniejszy od samca obrostki letniej. Może to mało miarodajne, ale spójrzcie na zdjęcia poniżej, ile miejsca zajmują w kwiecie cykorii oba gatunki.

Źródła i dodatkowa lektura

1. Radchenko V. 2016. A new widespread European bee species of the genus Dasypoda Latreille (Hymenoptera, Apoidea). Zootaxa 4148(3): 491-504.
2. Schmid-Egger C., Dubitzky A. 2017. Dasypoda morawitzi (Radchenko, 2016) neu für die Fauna von Mitteleuropa (Hymenoptera, Apoidea). Ampulex 9: 27-31.
3. Sobieraj-Betlińska A. 2022. Nowe dane o występowaniu obrostki Dasypoda morawitzi Radchenko, 2016 (Hymenoptera, Anthophila, Melittidae) na Nizinie Wielkopolsko-Kujawskiej. NATURALIA 8: s. 5-8.
4. Wendzonka J., Celary W., Klejdysz T., Krzysztofiak A., Pawlikowski T., Posłowska J., Rutkowski T., Twerd L. & Żurawlew P. 2020. Dasypoda morawitzi Radchenko 2016 (Hymenoptera, Anthophila) a new species in the Polish fauna. Ampulex 11: 5-8.