Informacje ogólne
Ten rok z pewnością był dla mnie obfity w spotkania z żywokostami (Symphytum). Zapoznałam się z żywokostem bulwiastym, sercowatym, szorstkim. Wszystko dzięki obecności w ogrodzie botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego. Było to bardzo miłe z żywokostami przebywanie 😉 a zwłaszcza z ich pszczelimi oblatywaczami.
Charakterystyka
Żywokost bulwiasty to członek rodziny ogórecznikowatych (Boraginaceae). Bardzo to ukochana przez pszczoły rodzina, należą do niej między innymi wybitne: farbownik lekarski (Anchusa officinalis), żmijowiec zwyczajny (Echium vulgare) – rośliny odwiedzane przez kilkadziesiąt gatunków pszczół. Symphytum tuberosum to roślina wieloletnia jej naturalne siedliska znajdziemy na południu Polski (ach, to południe!). Stanowiska lubi raczej cieniste, glebę żyzną, dlatego można ją spotkać głównie w lasach liściastych, a zwłaszcza tam, gdzie występuje „żyzna buczyna karpacka”. Roślina jest określna jako gatunek wskaźnikowy lasów starych.




Bylina ma charakterystyczny system korzeniowy. Nazwa rośliny nawiązuje do pojawiających się na zgrubiałych kłączach bulwiastych zgrubień, z których wyrastają korzenie przybyszowe.
Łodyga wzniesiona sięga do 40 cm, jest szorstko owłosiona, bywa częściej nierozgałęziona niż rozgałęziona. Liście owłosione, położone skrętolegle, dolne krótkoogonkowe, górne siedzące. Kształt liści lancetowaty lub szerokoeliptyczny.
Kwiaty żywokostu!
One są z pewnością wyjątkowe. Lubię ten żywokostowy, dzbanuszkowaty kształt koron kwiatowych. W przypadku żywokostu bulwiastego korona jest w kolorze jasnożółtym lub żółtym, rurkowata. Długość korony waha się między ok. 12,3 a 18,8 mm. Kwiaty zwisające, zebrane są najczęściej po kilka w szczytowym kwiatostanie.
Ale to co ciekawe kryje się wewnątrz kwiatu. Wejście do korony nie jest całkiem swobodne. W gardzieli zrośnięte z tkanką korony występują struktury zwane osklepkami. W kontekście dostępu zapylaczy do nektaru i pyłku istotna jest informacja, że osklepki są dłuższe niż 5 pręcików. Są to sztywne, trójkątne struktury pokryte brodawkami, które osłaniają pylniki. Położone na granicy, w której korona kwiatu się zwęża w pewien sposób wpływają na zachowanie pszczół wewnątrz gardzieli.
I już wiem, że przy następnym spotkaniu z tą roślinką muszę spojrzeć do wnętrza jej kwiatu i owe osklepki sfotografować. Ale to nie jedyne zadanie na wiosnę przyszłego roku. Będę zmuszona też zajrzeć tej roślinie pod działki kielicha, a dlaczego…




Wyjątkowa – Andrena symphyti – pszczolinka żywokostowa
Pamiętam moje pierwsze spotkanie z pewną pszczołą, której gatunek był wtedy dla mnie zagadką. Przed wielu laty natknęłam się na bujny okaz żywokostu lekarskiego (Symphytum officinale) i uwijającą się na kwitach pszczołę z rudawymi włoskami.
Pszczoła zbierała pyłek wchodząc przez naturalny otwór korony kwiatu, potem chwilę spędzała na sczesywaniu go z ciała. Czasem także pobierała nektar, ale to właśnie było ciekawe – nie tradycyjnie przez naturalne wejście do kwiatu, ale szła do jej nasady i tam z przegryzionego otworu pobierała nektar. Gdy Darek Ogrodnik pomógł wtedy oznaczyć tę pszczołę jako pszczolinkę żywokostową, zastanowiło mnie, że chociaż ta pszczolinka jest specjalistką związaną z roślinami rodziny ogórecznikowatych, to jednak rabuje nektar z rośliny, z którą jest ściśle związana.
| Rabowanie nektaru (nectar robbing) – sposób pozyskiwania nektaru polegający na omijaniu naturalnego wejścia do kwiatu i docieraniu do nektarnika przez otwór wykonany w koronie (rzadziej w kielichu). Otwór pozwala pobrać nektar bez przechodzenia przez typową drogę dostępu, a tym samym zwykle bez kontaktu z organami generatywnymi kwiatu – pręcikami i znamieniem słupka. Rabujący owad na ogół nie uczestniczy więc w zapylaniu kwiatu, choć nie można całkowicie wykluczyć przeniesienia przez niego pyłku. Wyróżnia się: * rabowanie pierwotne (primary nectar robbing) – gdy owad sam wykonuje otwór w tkankach kwiatu, aby dostać się do nektaru; * rabowanie wtórne (secondary nectar robbing) – gdy owad korzysta z otworu wykonanego wcześniej przez innego rabującego. |


W końcu trafiłam na świetną pracę (Teppner, 2011), która wiele mi wyjaśniła. Pszczoły, które głównie kojarzą się z rabowaniem nektaru to rodzaj – trzmiel (Bombus). Jednak spośród innych gatunków pszczół do bycia pierwotnym rabującym nektar należą np. miesierka długowłosa (Megachile circumcincta), a także, jak się okazało, do rabusiów należy Andrena symphyti. Wśród pszczół rodzaju pszczolinka (Andrena) jest to dość rzadkie zjawisko.
Specjalistka, a jednak rabuś…
Ale dlaczego pszczolinka żywokostowa rabuje nektar, skoro i tak wchodzi do korony po pyłek? Wszystko przez bardzo krótki języczek, jego długość w przypadku tego gatunku to zaledwie 2 mm. Osklepki, które są w koronie kwiatowej, dodatkowo jej stosunkowo długa rurka kwiatowa zmuszają tę pszczolinkę do szukania innych rozwiązań niż tradycyjny zbiór nektaru wiodący przez koronę.



Wydawałoby się, że sytuacja nie jest trudna, bo trzmiele o krótkich językach też chętnie wygryzają otwory w kwiatach żywokostu i w ten sposób pozyskują nektar. Na roślinach tego rodzaju można natknąć się na naprawdę wiele otworów, za które odpowiedzialne są trzmiele. Więc cóż prostszego, jak skorzystać z pracy trzmiela i zostać wtórnym rabusiem, czyli takim, który sam nie wygryza dziurki, a korzysta z tych już istniejących. Ale niestety nawet krótki język trzmiela wciąż jest znacznie dłuższy niż skromne dwa milimetry naszej pszczolinki. Dlatego Andrena symphyti wygryza otwór bliżej miodników, a więc musi się dostać pod działkę kielicha i tam popracować swoimi żuwaczkami, aby móc sięgnąć miodników.
Co ciekawe pszczolinki nie wykorzystują otworów zrobionych przez inne pszczoły tego gatunku (zarówno przez samce i samice), ale robią swój własny. Dlatego na pojedynczym kwiecie może być więcej niż jeden otwór po rabunku.


Otwory nie tylko są w innym miejscu niż te wygryzione przez trzmiele, ale jeszcze dodatkowo mają całkiem inny kształt. Można bez wątpliwości stwierdzić obecność pszczolinki żywokostowej w okolicy znajdując charakterystyczny podłużny otwór pod działką kielicha. A więc na liście rzeczy do sprawdzenia w sezonie 2027 wpisuję i tę 😉
Andrena symphyti i buzz pollination
Ta pszczolinka ma naprawdę zadatki na prawdziwego trzmiela ;). O jej wyjątkowości świadczy nie tylko umiejętność pierwotnego rabowania nektaru, kojarzonego głównie z niektórymi gatunkami trzmieli o krótkich językach. Kolejną niespodzianką jest umiejętność zapylania wibracyjnego (buzz pollination), to również zwłaszcza trzmiela domena.



Zaobserwowano, że Andrena symphyti wchodzi do korony kwiatu i najpierw manipuluje za pomocą żuwaczek osklepkami oraz pylnikami. Następnie dzięki mięśniom lotu generuje drgania, które są przenoszone z ciała na elementy kwiatu. W ten sposób zostaje z pylników uwolniony pyłek. Następnie pszczolinka opuszcza koronę kwiatu, a pyłek, który opadł na jej ciało, zwłaszcza na głowę przenosi na struktury, który służą do jego transportu do gniazda. Są to włoski na goleni (scopa), na krętarzu i udzie (corbicule).
Porcjowanie pyłku, czyli nie wszystko na raz
Powoli kończąc opowieść o żywokoście bulwiastym jest jeszcze jedna rzecz, o której warto wspomnieć w jej kontekście. Wśród roślin kwiatowych bardzo częstym zjawiskiem jest stopniowe uwalnianie pyłku – wydłużanie fazy męskiej kwitnienia, natomiast znacznie rzadziej udostępniany jest on w całości, jednorazowo. Roślinom niejako zależy na tym, by jeden zapylacz nie zabrał całego cennego zasobu w czasie jednej wizyty.
Stopniowe uwalnianie pyłku wydłuża czas, w którym kwiat może oferować go odwiedzającym owadom, a tym samym zwiększa szansę, że skorzysta z niego więcej zapylaczy – pyłkowych kurierów. Im więcej owadów odwiedzi kwiat, tym większa może być również szansa na przeniesienie pyłku i zapylenie.
W przypadku żywokostu bulwiastego według obserwacji Teppnera porcjowanie pyłku odbywa się następująco:
- jeden pylnik otwiera się w ciągu 1 do 4 godzin
- otwarcie wszystkich pięciu pylników może trwać 1 do 2 dni
- pojedynczy kwiat w fazie kwitnienia pozostaje od 3 do 4(5) dni
Jesteście jeszcze ze mną :)?
Jesteście jeszcze za mną? Jeżeli tak, to mrugnijcie okiem 🙂 Nie spodziewałam się, że opowieść o żywokoście bulwiastym zajmie mi aż tyle miejsca. Mam nadzieję, że choć część Czytelników dotrwała ze mną do tego punktu. A jeśli tak, to może jest też szansa, że żywokost znajdzie miejsce w Waszych ogrodowych przestrzeniach? Mam nadzieję, że tak!
Literatura:
Teppner, H. (2011). Flowers of Boraginaceae (Symphytum, Onosma, Cerinthe) and Andrena symphyti (Hymenoptera–Andrenidae): Morphology, pollen portioning, vibratory pollen collection, nectar robbing. Phyton (Horn, Austria), 50(2), 145–180. Pełny tekst artykułu PDF
Kobrlová, L. (2022). The genus Symphytum L. in the Central Europe: Chorology, cytogeography and taxonomy [Doctoral dissertation, Palacký University Olomouc]. Pełny tekst rozprawy doktorskiej PDF
Witkowska-Żuk l., Atlas roślinności lasów, Warszawa 2021.



1 Komentarz
😉 Znaczy się dotrwałem do końca. Żywokost rośnie w ogrodzie, choć głównie z przeznaczeniem jako dodatek do gnojówki. Nie zastanawiałem się nawet jaki to gatunek.
A rabunki nektaru to w moim ogrodzie norma, ale na orlikach. Trzmiele i pszczoła miodną. Ostrogi orlików wyglądają czasem jak rzeszoto, a i tak wszystkie równo zapylone.