Informacje ogólne
Szałwia lepka nie miała łatwo na moich grządkach. Trafiła całkowicie przypadkowo i opacznie na miejsce słoneczne. Męczyła się tam bardzo i nie chciała kwitnąć, chociaż liście rozwijała bujnie. Gdy rok po roku trwał jej bunt, zawisła nad nią groźba… Jednak postanowiła tego lata zakwitnąć, chociaż wszystko zdawało się, że było przeciwko niej. Gleba bywała przesuszona – a ona lubi wilgotną. Ekspozycja na słońce, kiedy ona chętnie skryłaby się w cieniu. Aby trochę ułatwić jej życie, ucięłam kilka bukowych gałązek i powbijałam na około w ziemię, co dało jej stosowny cień. Odwdzięczyła się bujnym kwitnieniem.
Charakterystyka
Szałwia lepka jest byliną, członkiem rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Jej naturalne siedlisko stanowią zarośla, cieniste lasy i ich skraje, lubi sąsiedztwo buczyny i cieków wodnych. W naszym kraju przebiega jej północna granica zasięgu. Jest pospolita na południu kraju. Na północy próżno jej szukać.
Pokrój sięga według różnych źródeł do 80 (120) cm. Łodyga wzniesiona, rozgałęziona, u dołu może być naga, u góry gęsto pokryta włoskami, włoski gruczołowe są odpowiedzialne za lepkość.
Liście duże, nawet do 20 cm długości, trójkątnie jajowate, na stosunkowo długich ogonkach. Blaszka o kształcie nasady sercowato-oszczepowatym. Nieregularnie ząbkowane krawędzie, owłosione niegruczołowato. Ku górze liście są mniejsze i wyrastają na krótszych ogonkach.
Kwiaty wyrastają na krótkich, gruczołowato owłosionych szypułkach w kwiatostanach o długości nawet do 30 cm. Kwiatostany tworzą nibykłos i bywają rozgałęzione. Kwiaty wyrastają w nibyokółkach po 6. Korona bladożółta, dwuwargowa, wyjątkowo długa 3-4 cm. Na dolnej trzyłatkowej wardze widoczny czerwonawy wzór. Środkowa łatka większa o ząbkowanej końcówce. Warga górna duża silenie sierpowato wygięta skrywa pręciki i słupek.
Badania nad tą szałwią wykazały, że jej kwitnienie obejmowało w niektórych przypadkach (gdy była usytuowana w cieniu) nawet 105 dni. A niektóre kwitły do pierwszych przygruntowych przymrozków w październiku. Kwiaty żyły około 1,5 do 2 dni. Pąki kwiatowe otwierały się między godziną 6 a 18. A szczyt przypadał na godzinę 13.
Obserwacje naukowców zebrane podczas badań w Lublinie, przyniosły mi takie wnioski, które skłaniają do przemyśleń, że może jednak dobrze, że moja szałwia kwitnie w słońcu:
„U S. glutinosa obfitość kwitnienia była silnie uzależniona od warunków siedliskowych, a przede wszystkim od nasłonecznienia. Rośliny rosnące w cieniu wytwarzały siedmiokrotnie mniej kwiatów niż rośliny rosnące w miejscach nasłonecznionych.” (Masierowska i Krzysiak 2000)
Pojedynczy egzemplarz szałwii lepkiej rosnącej w cieniu wydawał średnio 49 kwiatów, zaś roślina korzystająca ze słonecznego stanowiska wytwarzała ich aż 361!
Roślina ma charakterystyczne kielichy – rurkowato dzwonkowate gruczołowato owłosione. A dotykając ich, przekonamy się, skąd w nazwie gatunkowej owa „lepkość”.
Szałwie są niesamowite – mechanizm dźwigni pręcikowej
Wielokrotnie w moich artykułach, gdzie bohaterkami były szałwie, opowiadałam o ich precyzyjnym mechanizmie zapylania. Ale, ale… okazuje się, że w tym jakże bogatym rodzaju, który obejmuje blisko 1000 gatunków, ten mechanizm nie jest identyczny.
Szałwia lepka wykształciła bardzo ciekawy wariant tego mechanizmu. U Salvia glutinosa dwa funkcjonalne pręciki są silnie przekształcone. Ich łączniki są znacznie wydłużone i tworzą charakterystyczny dla rodzaju mechanizm dźwigniowy, natomiast dwa pozostałe, tylne pręciki są zredukowane. Kiedy zapylacz sięga po nektar, dotyka odpowiedniej części wydłużonego łącznika, uruchamiając dźwignię. Ruch ten powoduje zmianę położenia płodnej części pręcika i zetknięcie pylnika z ciałem zapylacza.
Szałwia lepka i inteligencja zapylaczy
Szałwia lepka to solidne wsparcie dla trzmieli o długich językach na koniec sezonu. Miałam okazję obserwować zwłaszcza żerujące na niej trzmiele ogrodowe, ale też trzmiela rudego (Bombus pascuorum). Jednak literatura podaje bardzo ciekawe przypadki obejścia systemu dźwigniowego. Zaobserwowano to zachowanie u miesierki długowłosej (Megachile circumcincta), ale także u makatki zbójnicy (Anthidium manicatum) i pszczoły miodnej (Apis mellifera).
Miesierka ląduje na górnej wardze, następnie zawisa pod nią i uwalania płodne pręciki nogami pobierając pyłek. Makatka zaś ląduje na dolnej wardze stara się wejść, jak najgłębiej do kwiatu, aby uruchomić mechanizm, a następnie zbiera pyłek na grzbietową część odwłoka ocierając się o niego. Czyż pszczoły nie są inteligentne?
Literatura:
- Masierowska M., Krzysiak K. (2000). The preliminary studies on flowering biology and melliferous value of three perennial species from Lamiaceae family. Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, 44(2): 245–251. Pełny tekst artykułu (PDF)
- Walker J.B., Sytsma K.J. (2007). Staminal evolution in the genus Salvia (Lamiaceae): molecular phylogenetic evidence for multiple origins of the staminal lever. Annals of Botany, 100(2): 375–391. DOI: 10.1093/aob/mcl176
- Westerkamp C. (2007). Bilabiate flowers: the ultimate response to bees? Annals of Botany, 100(2): 361–374. DOI: 10.1093/aob/mcm123
