Czyściec prosty – Stachys recta L.

Informacje ogólne

Systematyka – po co to komu?

Systematyka biologiczna to użyteczne narzędzie do porządkowania świata fauny i flory. I choć niektórzy mogą się wzdrygać na wspomnienia ze szkoły, to jednak nawet osobom, których biologia nie jest mocną stroną, a są ciekawi świata, mogą sobie trochę ów świat uporządkować. Zarówno w królestwie zwierząt i roślin mam trzy kategorie, które pomagają mi usystematyzować wiedzę i łatwiej się poruszać pośród roślin i zwierząt. Są to pojęcia – idąc zasadą od ogółu do szczegółu – rodzina, rodzaj, gatunek. Już nawet tylko te trzy sprawią, że nasze biologiczne kompetencje się powiększą. Obejrzyjmy sobie w tych kategoriach dwa gatunki: trzmiela ogrodowego i właśnie czyśćca prostego.

Gatunek: trzmiel ogrodowy (Bombus hortorum)
Rodzaj: trzmiel (Bombus)
Rodzina: pszczołowate (Apidae)

Gatunek: czyściec prosty (Stachys recta L.)
Rodzaj: czyściec (Stachys)
Rodzina: jasnotowate (Lamiaceae)

Mając taką podstawową wiedzę możemy też coraz sprawniej pomagać zapylaczom. Gdyż jeżeli ponad gatunek wespniemy się do rodzaju i ustalimy, że spora część gatunków z rodzaju miesierka lubi odwiedzać rośliny z rodziny astrowatych, to nasza wiedza, jak dbać o ten rodzaj pszczół może przynieść dobre owoce. Albo jeżeli znając budowę anatomiczną trzmiela ogrodowego i wiedząc, że jego długi języczek wymusza na nim penetrowanie w celu pozyskania nektaru roślin o długiej rurce kwiatowej, np. z rodzaju poziewnik, który należy do rodziny jasnotowatych, będziemy potrafili sprawniej identyfikować gatunki trzmieli, widząc je na określonych roślinach. Dodatkowo, co najważniejsze, w dużo bardziej przemyślany sposób będziemy w stanie dobierać gatunki roślin, aby wspomóc jak najliczniejszą grupę zapylaczy.

Charakterystyka

Czyściec prosty to roślina wieloletnia, która należy do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Jego siedliskiem naturalnym są murawy kserotermiczne, nasłonecznione zbocza. Tam na glebach zasobnych w węglan wapnia będzie mu najlepiej. I znów, jak przy wielu wpisach trzeba powiedzieć „niestety”. Niestety takich siedlisk jest coraz mniej, skoro ich ubywa, również występowanie czyśćca prostego jest rzadsze.

Łodyga czyśćca może być zarówno prosta, jak i rozgałęziona. Pęd jest owłosiony, pod ziemią zaś ma drewniejące kłącze. Bylina dorasta do 100 cm, ale bywają też okazy dużo niższe na przykład o wysokości 30 cm. Liście dolne są krótkoogonkowe i w kształcie lancetowate, górne również lancetowate, ale siedzące, brzegi karbowane lub ząbkowane.

Kwiaty są zebrane w nibyokółki, których może być 4 – 10, tworzą one kłosokształtne kwiatostany. Każdy z okółków ma 6 do 10 wargowych kwiatów. Korona kwiatu biała, w gardzieli możemy dostrzec kolor pomarańczowy, a na wargach czerwone nakrapianie. Górna warga jest owłosiona, pod nią schowane pręciki, dolna warga większa od górnej z wyraźnie okazalszą od pozostałych łatką środkową. Wielkość korony kwiatu od 12 mm do 15 mm.

Czyściec prosty – martwe drewno – porobnica drewniarka – trójkąt doskonały

Z dość długą koroną kwiatową radzą sobie wyśmienicie pszczoły o długich języczkach. Dlatego często obserwowałam na czyśćcach trzmiele rude (Bombus pacuorum) i kamienniki (Bombus lapidarius) – to tak zwani średniojęzyczkowcy w świecie trzmieli. Chociaż – ciekawostka – w Wielkiej Brytanii trzmiel rudy jest uznawany za długojęzyczkowego. Z pszczół samotnych makatka zbójnica (Anthidium manicatum) i bardzo miły gość – porobnica drewniarka.

W ogrodzie staram się, aby nieustannie była dostępność martwego drewna, na różnym etapie rozkładu. Dzięki temu często obserwuje osy i szerszenie pobierające materiał do budowy swoich celulozowych gniazd. Porobnica drewniarka (Anthophora furcata), również systematycznie jest przeze mnie obserwowana, co bardzo mnie cieszy, bo to piękna pszczoła z pomarańczowymi włoskami na końcu odwłoka. Odpowiednie rośliny (z długimi koronami kwiatowymi), martwe próchniejące drewno daje satysfakcjonujące obcowanie z tą urodziwą porobnicą.

Czyściec prosty, jakie pszczoły go odwiedzają?

Pszczoły samotne przylatujące po pyłek: Anthophora furcata (porobnica drewniarka), Anthidium manicatum (makatka zbójnica), Osmia aurelanta (murarka muszlówka), Osmia caerulescens (murarka lucernowa), Rophites algirus, Rophites quinquespinosus (wigorczyk włochaty), Xylocopa violacea (zadrzechnia fioletowa)

Literatura:

1. Cwener A., Rośliny kserotrmiczne, Warszawa 2012.
2. Westrich P., Wildbienen Deutschlands, Stutgart 2018.